मुंबई, (प्रतिनिधी) १५ एप्रिल - भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमात ६ एप्रिल २०२६ रोजी एका ऐतिहासिक अध्यायाची नोंद झाली. तामिळनाडूतील कल्पक्कम येथे ५०० मेगावॅट क्षमतेच्या स्वदेशी 'प्रोटोटाइप फास्ट ब्रीडर रिॲक्टर'ने (PFBR) आपला पहिला महत्त्वपूर्ण टप्पा (Criticality) यशस्वीरित्या गाठला आहे. रात्री ८:२५ वाजता या अणुभट्टीत नियंत्रित अणुविखंडन साखळी प्रक्रिया सुरू झाली असून, यामुळे भारत आता जगातील प्रगत अणुतंत्रज्ञान असलेल्या मोजक्या देशांच्या पंक्तीत जाऊन बसला आहे.
काय आहे या तंत्रज्ञानाचे वैशिष्ट्य?
'फास्ट ब्रीडर रिॲक्टर' हे भारताच्या तीन टप्प्यांच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाचा मुख्य आधारस्तंभ आहेत. या तंत्रज्ञानाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे, ही अणुभट्टी जेवढे इंधन वापरते, त्यापेक्षा जास्त इंधन ती स्वतः तयार करते. यामध्ये युरेनियम-प्लुटोनियम मिश्रित ऑक्साईड (MOX) इंधनाचा वापर केला जातो. हे तंत्रज्ञान भारताच्या मर्यादित युरेनियम साठ्याचा जास्तीत जास्त वापर करून ऊर्जा निर्मिती करण्यास सक्षम आहे.
थोरियम वापराचा मार्ग मोकळा
भारताकडे थोरियमचे प्रचंड साठे आहेत. या यशस्वी परीक्षणामुळे भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाच्या तिसऱ्या टप्प्यासाठी, म्हणजेच थोरियम-आधारित अणुभट्ट्यांच्या निर्मितीसाठी मार्ग प्रशस्त झाला आहे. यामुळे भविष्यात भारत ऊर्जेच्या बाबतीत पूर्णपणे स्वावलंबी होऊ शकणार आहे.
तज्ज्ञांची उपस्थिती आणि सुरक्षा
या महत्त्वपूर्ण क्षणी अणुऊर्जा आयोगाचे अध्यक्ष डॉ. अजित कुमार मोहंती, आयजीसीएआरचे संचालक श्रीकुमार जी. पिल्लई, भाविनीचे प्रभारी अध्यक्ष अल्लू अनंत आणि इतर वरिष्ठ शास्त्रज्ञ उपस्थित होते. अणुऊर्जा नियामक मंडळाने (AERB) विहित केलेल्या सर्व सुरक्षा मानकांची पूर्तता केल्यानंतरच हे परीक्षण करण्यात आले.
'आत्मनिर्भर भारत'चा हुंकार
इंदिरा गांधी अणुसंशोधन केंद्राने (IGCAR) या अणुभट्टीची रचना केली असून, 'भाविनी' (BHAVINI) या सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमाने याचे बांधकाम केले आहे. या प्रकल्पातील बहुतांश घटक हे स्वदेशी असून, हे यश म्हणजे भारतीय शास्त्रज्ञ, अभियंते आणि उद्योग भागीदारांच्या कष्टाचे फळ आहे.
महत्त्वाचे का?
स्वच्छ ऊर्जा: कोळशावर आधारित ऊर्जेला हा एक उत्तम कार्बनमुक्त पर्याय आहे.
कचरा व्यवस्थापन: या तंत्रज्ञानामुळे किरणोत्सर्गी कचऱ्याचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या कमी होते.
सामरिक महत्त्व: भारताची अणुइंधन चक्र आणि प्रगत सामग्री क्षेत्रातील ताकद यामुळे वाढली आहे.
या यशाबद्दल देशभरातून शास्त्रज्ञांवर अभिनंदनाचा वर्षाव होत आहे. भारताला 'विकसित राष्ट्र' आणि 'ऊर्जा आत्मनिर्भर' बनवण्याच्या प्रवासातील हे एक क्रांतिकारी पाऊल मानले जात आहे.