नवी दिल्ली, (प्रतिनिधी) ३ एप्रिल - वापरानंतर फेकून दिल्या जाणाऱ्या लिथियम-आयन बॅटऱ्यांच्या व्यवस्थापनाचा प्रश्न आता सुटणार असून, या टाकाऊ साहित्यातून उच्च दर्जाचे इंधन तयार करणे शक्य झाले आहे. भारतीय शास्त्रज्ञांनी लिथियम-आयन बॅटरीमधील 'स्पेंट ग्रॅफाईट'चा (Spent Graphite) पुनर्वापर करून त्यापासून इंधन सेलची (Fuel Cell) कार्यक्षमता वाढवणारे विशेष साहित्य विकसित केले आहे. केंद्रीय विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाच्या (DST) अखत्यारीतील 'आंतरराष्ट्रीय संशोधन केंद्र' (ARCI) मधील संशोधकांनी हे यश संपादन केले आहे.
दोन मोठी आव्हाने एकाच वेळी निकाली
सध्या जगभरात इलेक्ट्रिक वाहने आणि इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांमुळे लिथियम-आयन बॅटऱ्यांचा वापर वाढला आहे. मात्र, या बॅटऱ्या निकामी झाल्यानंतर त्यांच्या विल्हेवाटीचे मोठे संकट पर्यावरणासमोर उभे राहिले आहे. दुसरीकडे, इंधन सेलसाठी लागणारे उत्प्रेरक (Catalysts) अत्यंत महागडे असतात. या नवीन तंत्रज्ञानामुळे बॅटरीच्या कचऱ्याचे व्यवस्थापन आणि स्वस्त इंधन सेलची निर्मिती ही दोन्ही आव्हाने एकाच वेळी पेलणे शक्य होणार आहे.
संशोधनाची कार्यपद्धती
ARCI च्या संशोधकांनी निकामी झालेल्या बॅटऱ्यांमधून ग्रॅफाईट वेगळे केले. त्यावर विशेष रासायनिक प्रक्रिया करून त्याचे पृष्ठभाग क्षेत्र (Surface Area) वाढवण्यात आले. या प्रक्रियेमुळे ग्रॅफाईटमधील 'एज कार्यकारी गटांची' संख्या वाढली, ज्यामुळे ते इंधन सेलमध्ये 'प्लॅटिनम-आधारित ऑक्सिजन रिडक्शन रिॲक्शन' (ORR) साठी अत्यंत प्रभावी ठरले.
संशोधनाचे वेगळेपण काय?
यापूर्वीच्या संशोधनांमध्ये प्रामुख्याने बॅटरीच्या पुनर्वापरावर किंवा आम्लारीधर्मी माध्यमांवर लक्ष दिले जात होते. मात्र, भारतीय शास्त्रज्ञांनी 'आम्लधर्मी' माध्यमात (Acidic Medium) मिथेनॉल-टॉलरंट ओआरआर प्रक्रिया यशस्वी करून दाखवली आहे. हे तंत्रज्ञान अधिक शाश्वत आणि दीर्घकाळ टिकणारे आहे.
होणारे फायदे:
कचरा निर्मूलन: लिथियम-आयन बॅटऱ्यांच्या शाश्वत पुनर्वापराला मोठी चालना मिळेल.
खर्च कपात: इंधन सेलसाठी लागणाऱ्या महागड्या उत्प्रेरक साहित्यावरील अवलंबित्व कमी होईल.
स्वच्छ ऊर्जा: हायड्रोजन इंधन सेल आणि इतर स्वच्छ ऊर्जा तंत्रज्ञानाचा वापर सर्वसामान्यांसाठी अधिक स्वस्त आणि सुलभ होईल.
पर्यावरण रक्षण: बॅटरीतील घातक रसायने जमिनीत मिसळण्याऐवजी त्यांचा पुन्हा वापर (Circular Economy) होईल.
भारताच्या 'नेट झिरो' उत्सर्जनाच्या ध्येयाकडे जाणारे हे एक महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे.