नागपूर, (विशेष प्रतिनिधी) २८ मार्च - बदलता ऋतू आणि वाढते तापमान केवळ पर्यावरणासाठीच नव्हे, तर होणाऱ्या बाळाच्या आरोग्यासाठीही धोक्याची घंटा ठरत आहे. हवामान बदलामुळे गर्भवती महिलांच्या पोषणावर परिणाम होत असून, त्याचा थेट फटका गर्भातील बाळाच्या मेंदूच्या विकासाला बसत असल्याचे धक्कादायक निरीक्षण 'युनिसेफ'ने नोंदवले आहे. नागपूर येथे आयोजित ‘माता पोषण आणि बालपण विकास’ कार्यशाळेत या गंभीर विषयावर तज्ज्ञांनी प्रकाश टाकला.
महाराष्ट्रात ६० लाख मुले आजारांच्या विळख्यात
राज्यात मधुमेह, उच्च रक्तदाब आणि हृदयविकारासारखे असंसर्गजन्य आजार (NCD) आता लहान मुलांमध्येही वेगाने पसरत आहेत. सुमारे ६० लाखांहून अधिक मुले या आजारांच्या छायेखाली असून, पूर्वी केवळ प्रौढांमध्ये आढळणारे दमा, सिकलसेल आणि स्थूलता हे विकार आता बालवयातच दिसत आहेत. याचे मूळ गर्भावस्थेतील कुपोषण आणि हवामान बदलामुळे निर्माण झालेला ताण यात असल्याचे समोर आले आहे.
गर्भातील १,००० दिवस महत्त्वाचे
महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठाच्या माजी उपकुलगुरू डॉ. मृदुला फडके यांनी सांगितले की, "जेव्हा गर्भवती महिला आहारविषयक असुरक्षितता किंवा उष्णतेच्या लाटेसारख्या ताणाला सामोरी जाते, तेव्हा केवळ तिचे आरोग्यच नव्हे, तर बाळाचे संपूर्ण आयुष्य धोक्यात येते." गर्भधारणेपूर्वीचे काही दिवस आणि त्यानंतरचे पहिले १,००० दिवस हे बाळाच्या चयापचय प्रक्रियेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे असतात. या काळात पोषण कमी पडल्यास भविष्यात मुलांमध्ये 'इन्सुलिन प्रतिकार' आणि 'टाईप-२ मधुमेह' होण्याचा धोका बळावतो.
हवामान बदल आणि कुपोषण यांचा संबंध
अन्नधान्य दरवाढ: हवामान बदलामुळे पिकांचे नुकसान होऊन अन्नधान्याचे भाव वाढतात, ज्यामुळे गरिबांच्या ताटातील पोषण आणि वैविध्य कमी होते.
आदिवासी व ग्रामीण भागाला फटका: महाराष्ट्रातील दुष्काळ आणि उष्णतेच्या लाटांचा सर्वाधिक परिणाम आदिवासी भागातील गर्भवती महिला आणि शहरातील झोपडपट्टीतील महिलांवर होत आहे.
चयापचयावर परिणाम: गर्भातील बाळाच्या शरीराची कार्यप्रणाली याच काळात निश्चित होते. पोषक घटकांच्या अभावामुळे भविष्यात लठ्ठपणा आणि मानसिक आजारांची शक्यता वाढते.
"माता आणि बाल पोषणाची काळजी घेणे हे हवामान बदलाशी लढण्यासाठीचे सर्वात प्रभावी धोरण आहे. हे चक्र तोडल्यास भविष्यातील आरोग्य व्यवस्थेवरील मोठा खर्च वाचवता येईल."
— संजय सिंह, प्रमुख, युनिसेफ महाराष्ट्र
उपाय काय?
तज्ज्ञांच्या मते, मुलांच्या वाढत्या वयातील आजार सुरुवातीच्या टप्प्यात ओळखले तर बालमृत्यूचे प्रमाण कमी करता येते. साध्या आरोग्य उपचारांद्वारे मेंदूच्या विकासातील अडथळे दूर करून भविष्यातील पिढी सशक्त करता येईल. केंद्र सरकार आणि युनिसेफ आता विशेषतः आदिवासी आणि ग्रामीण भागातील महिलांसाठी विशेष पोषण मोहिमेवर भर देणार असल्याचे पत्र सूचना कार्यालयाच्या महासंचालिका स्मिता वत्स-शर्मा यांनी स्पष्ट केले.