अहिल्यानगर, (प्रतिनिधी) ३० मे - जिल्ह्यात कोणतीही निवडणूक असो, वा पक्षीय निर्णय घेण्याची वेळ; राज्याचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस आणि जिल्ह्याचे ज्येष्ठ नेते तथा कॅबिनेट मंत्री राधाकृष्ण विखे पाटील यांच्या राजकीय संबंधांची चर्चा नेहमीच केंद्रस्थानी असते. नुकत्याच जाहीर झालेल्या विधान परिषदेच्या स्थानिक स्वराज्य संस्था प्राधिकार मतदारसंघाच्या निवडणुकीच्या निमित्ताने हे ‘शीतयुद्ध’ पुन्हा एकदा चव्हाट्यावर आले आहे. विखे यांचे पक्षांतर्गत आणि बाहेरील विरोधक सध्या या समीकरणाचा आपापल्या परीने अंदाज लावत असले, तरी या पडद्यामागच्या राजकारणाचे धागेदोरे अत्यंत सखोल आणि दीर्घकालीन रणनीतीशी जोडलेले आहेत.
२०१४ ते २०२६: मैत्री ते राजकीय सोय!
२०१४ ते २०१९ या काळात विधानसभेत विरोधी पक्षनेते असणारे राधाकृष्ण विखे पाटील आणि तत्कालीन मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्यातील राजकीय सलोखा जगजाहीर होता. विखे पाटलांनी काँग्रेसमध्ये असताना घेतलेली मऊ भूमिका, पुढे सुपुत्र सुजय विखे यांच्यासह केलेला भाजपप्रवेश आणि नंतर मिळालेले कॅबिनेट मंत्रिपद, हा प्रवास परस्परपूरक वाटत होता. मात्र, वरकरणी अत्यंत सलोख्याचे दिसणारे हे संबंध अहिल्यानगर जिल्ह्याच्या स्थानिक पातळीवर मात्र एका वेगळ्याच संघर्षाला जन्म घालताना दिसतात. विखे पाटील भाषणांमधून फडणवीस यांचा योग्य सन्मान राखत असले, तरी फडणवीस यांच्याकडून विखे यांच्या विरोधकांना (उदा. सत्यजित तांबे, विवेक कोल्हे, प्राजक्त तनपुरे, राम शिंदे) छुपी किंवा उघड ताकद दिली जात असल्याची चर्चा राजकीय वर्तुळात कायम असते.
फडणवीस यांच्या 'शह-काटशहा'मागील ५ प्रमुख राजकीय कारणे:
१. 'एकछत्री अंमल' विरुद्ध 'हायकमांड संस्कृती'
विखे पाटील घराण्याचा नगर जिल्ह्याच्या आणि सहकार क्षेत्राच्या राजकारणावर अनेक दशकांपासून एकछत्री अंमल आहे. ते ज्या पक्षात जातात, तिथे संपूर्ण जिल्ह्याचे नियंत्रण त्यांना हवे असते. दुसरीकडे, देवेंद्र फडणवीस हे भाजपच्या अशा नव्या रचनेचे शिल्पकार आहेत, जिथे पक्ष कोणत्याही एका नेत्यावर किंवा घराण्यावर पूर्ण जिल्हा सोपवत नाही. फडणवीस यांना विखे यांचे वर्चस्व मान्य असले, तरी त्यांच्या समांतर इतरही नेतृत्व फळी जिवंत ठेवायची आहे, जेणेकरून पक्ष एकाच घराण्याच्या दावणीला बांधला जाणार नाही.
२. दिल्ली कनेक्शन आणि भविष्यातील स्पर्धा
राधाकृष्ण विखे पाटील आणि विशेषतः सुजय विखे पाटील यांचे भाजपच्या केंद्रीय नेतृत्वासोबत (दिल्ली) थेट आणि उत्तम संबंध आहेत. महाराष्ट्राच्या राजकारणात फडणवीस हे भाजपचा मुख्य चेहरा आहेत. राज्यातील कोणत्याही नेत्याने थेट दिल्लीच्या बळावर स्वतःचे वजन वाढवणे प्रादेशिक नेतृत्वाला खटकणारे असू शकते. विखे यांचे दिल्लीतील वजन भविष्यात मुंबईतील नेतृत्वाला आव्हान देणारे ठरू नये, म्हणून स्थानिक पातळीवर त्यांच्यावर 'चेक अँड बॅलन्स' (मर्यादा) ठेवण्याची ही खेळी असू शकते.
३. 'बार्गेनिंग पॉवर' कमी करण्याची रणनीती
राजकारणात जो नेता आपल्या जिल्ह्यात सर्वपक्षीय विरोधक संपवून एकहाती सत्ता मिळवतो, त्याची पक्षांतर्गत वाटाघाटीची ताकद (Bargaining Power) प्रचंड वाढते. जर विखे पाटलांनी नगर जिल्ह्यात इतर स्पर्धक नेत्यांना राजकीयदृष्ट्या संपवले, तर भाजपमध्ये विखे सांगतील तीच पूर्व दिशा होईल. हीच ताकद मर्यादित ठेवण्यासाठी फडणवीस विखे यांच्या विरोधकांना बळ देतात, जेणेकरून प्रत्येक मोठ्या निर्णयासाठी विखेंना राज्याच्या नेतृत्वावर विसंबून राहावे लागेल.
४. 'किंगमेकर' विरुद्ध 'किंग'
विखे पाटील हे स्वतः राज्याच्या मुख्यमंत्री पदाचे सुप्त दावेदार मानले जातात. काँग्रेसमध्ये असतानाही त्यांचे नाव या पदासाठी चर्चेत असायचे आणि भाजपमध्ये आल्यानंतरही त्यांची ही महत्त्वाकांक्षा पूर्णपणे संपलेली नाही. फडणवीस हे अत्यंत दीर्घ पल्ल्याचे राजकारणी आहेत. त्यांना विखे पाटलांची राजकीय क्षमता आणि महत्त्वाकांक्षा पूर्ण ठाऊक आहे. त्यामुळेच विखे यांना पक्षात योग्य तो मानसन्मान आणि मंत्रिपद द्यायचे, पण त्यांना राज्याच्या पातळीवर 'नंबर वन' बनू द्यायचे नाही, हे या गणिताचे एक सूत्र आहे.
५. जुन्या निष्ठावंतांची अपरिहार्यता
सत्यजित तांबे यांच्या निवडणुकीच्या वेळी घडलेले नाट्य असो, किंवा कोल्हे-शिंदे यांच्याशी असलेले विखे यांचे वाद; फडणवीस यांना या नेत्यांना सोबत ठेवणे भाजपच्या बहुजन आणि मराठा समीकरणांसाठी गरजेचे आहे. माजी मंत्री राम शिंदे हे फडणवीस यांचे अत्यंत विश्वासू आणि ओबीसी चेहरा आहेत. विखे यांच्यासाठी राम शिंदे किंवा विवेक कोल्हे यांच्यासारख्या जुन्या भाजप निष्ठावंतांना फडणवीस वाऱ्यावर सोडू शकत नाहीत.
आकस नव्हे, हे तर शुद्ध 'व्यावहारिक राजकारण'!
या सर्व घडामोडींमागे देवेंद्र फडणवीस यांच्या मनात विखे पाटलांबद्दल कोणताही वैयक्तिक 'आकस' किंवा राग नाही. तसेच फडणवीस यांना कोणी 'मिसगाईड' केले असाही भाग नाही; कारण फडणवीस यांचे स्वतःचे इंटेलिजन्स नेटवर्क आणि राजकीय अंदाज अत्यंत अचूक आहेत. हे निव्वळ "व्यावहारिक राजकारण" आहे. राजकारणात 'शाश्वत मित्र किंवा शत्रू नसतात, तर फक्त शाश्वत हितसंबंध असतात.' विखे पाटलांनी फडणवीस यांना मान देणे हा त्यांच्या राजकीय सुजाणतेचा भाग आहे, तर विखे यांच्या विरोधकांना ताकद देणे हा फडणवीस यांच्या "शह-काटशहाच्या राजकारणाचा" आणि पक्षात स्वतःचे वर्चस्व अबाधित ठेवण्याच्या रणनीतीचा भाग आहे. जोपर्यंत महाराष्ट्राच्या राजकारणात हे दोन्ही नेते सक्रिय राहतील, तोपर्यंत नगर जिल्ह्याच्या मातीत हे छुपे नाट्य असेच सुरू राहणार, हे निश्चित!