नवी दिल्ली, (प्रतिनिधी) १९ मे - देशभरात खळबळबळ उडवून देणाऱ्या NEET पेपरफुटी प्रकरणाचा तपास करणाऱ्या केंद्रीय अन्वेषण विभागासमोर (CBI) आता एक अत्यंत अजब आणि अभूतपूर्व तांत्रिक अडचण निर्माण झाली आहे. या प्रकरणातील प्रमुख आरोपी मनीषा मांढरे हिच्या अफाट स्मरणशक्तीमुळे (Memory) तपासाची चक्रे अडकली आहेत.
प्रश्नपत्रिका लीक झाल्यानंतर मांढरेने ते प्रश्न कुठेही लिहून ठेवले नाहीत किंवा मोबाईल, लॅपटॉप अथवा कोणत्याही डिजिटल उपकरणात सेव्ह केले नाहीत; तर ते थेट आपल्या डोक्यात ‘फिट्ट’ करून घेतले. त्यामुळे गुन्ह्याचा ठोस तांत्रिक पुरावा शोधताना सीबीआयची दमछाक होत असून, कोर्टात तिच्याविरुद्ध नेमका काय पुरावा सादर करायचा, यावर सध्या कायदेतज्ज्ञांमध्ये मोठा खल सुरू आहे.
२५ वर्षांचा अनुभव ठरतोय तपासात अडथळा!
सूत्रांनी दिलेल्या माहितीनुसार, मनीषा मांढरे ही गेल्या २५ वर्षांपासून शिक्षण क्षेत्रात कार्यरत असून एकच विषय शिकवत आहे. प्रदीर्घ अनुभवामुळे तिला संबंधित विषयातील सर्व तांत्रिक मुद्दे आणि अभ्यासक्रम तोंडपाठ आहे. याच तल्लख स्मरणशक्तीचा गैरवापर तिने पेपरफुटीमध्ये केल्याचे समोर आले आहे. फुटलेले प्रश्न समोर आल्यानंतर तिने आपल्या अनुभवाच्या जोरावर ते सर्व प्रश्न काही वेळातच लक्षात ठेवले आणि पुढे पाठवले.
सीबीआयसमोर उभी ठाकलेली ३ मोठी आव्हाने:
१. डिजिटल पुराव्यांचा अभाव: सामान्यतः पेपरफुटी प्रकरणांमध्ये व्हॉट्सॲप चॅट, ईमेल, पीडीएफ फाईल्स किंवा हस्तलिखित चिठ्ठ्या यांसारखे पुरावे मिळतात. मात्र, मांढरेने कोणतीही डिजिटल 'फूटप्रिंट' (Footprint) न ठेवल्याने तपास यंत्रणेचे हात रिकामे आहेत.
२. प्रश्नांचा स्त्रोत शोधणे: फुटलेले प्रश्न मूळ कुठून आणि कोणामार्फत मांढरेकडे आले, हे तांत्रिकदृष्ट्या सिद्ध करणे कठीण झाले आहे.
३. पुढील साखळी (Chain of Transfer): तिने हे तोंडपाठ असलेले प्रश्न इतर संशयितांना किंवा विद्यार्थ्यांना नेमके कसे आणि कोणत्या स्वरूपात पोहोचवले, याचे वर्गीकरण करणे कठीण बनले आहे.
कोर्टात गुन्हा कसा सिद्ध होणार? कायदेतज्ज्ञांमध्ये खल!
स्मरणशक्तीचा पुरावा कसा द्यायचा?
भारतीय साक्ष कायद्यानुसार (Indian Evidence Act) कोणत्याही गुन्ह्यात प्रत्यक्ष, परिस्थितीजन्य किंवा डिजिटल पुरावा आवश्यक असतो. एखाद्या आरोपीच्या केवळ 'स्मरणशक्ती'च्या बळावर गुन्हा घडला असेल, तर तो न्यायालयात सिद्ध करणे हे सीबीआयसाठी कायदेशीरदृष्ट्या मोठे आव्हान आहे.
यावर मात करण्यासाठी सीबीआय आता खालील पर्यायांवर विचार करत असल्याची माहिती आहे:
परिस्थितीजन्य पुरावा (Circumstantial Evidence): पेपरफुटीच्या वेळी मनीषा मांढरेचे लोकेशन, संशयास्पद व्यक्तींशी झालेल्या गाठीभेटी आणि कॉल डिटेल्स (CDR) यांचा भक्कम दुवा जोडणे.
सह-आरोपींचे जबाब: या साखळीत अडकलेल्या इतर आरोपी किंवा विद्यार्थ्यांच्या साक्षी गुन्ह्याचा कट सिद्ध करण्यासाठी महत्त्वाच्या ठरतील.
फॉरेन्सिक सायकोॲनालिसिस: आरोपीची मानसिक क्षमता आणि गुन्ह्यातील सहभाग तपासण्यासाठी विशेष चाचण्यांचा आधार घेतला जाऊ शकतो.
थोडक्यात...
गुन्हेगार तंत्रज्ञानाचा वापर करून पुरावे नष्ट करतात, हे आतापर्यंत अनेकदा पाहिले गेले आहे. मात्र, केवळ स्वतःच्या स्मरणशक्तीचा वापर करून डिजिटल पुरावाच मागे न ठेवण्याची ही दुर्मिळ घटना असल्याने, या चक्रव्यूहातून सीबीआय कसा मार्ग काढते, याकडे संपूर्ण देशाचे लक्ष लागले आहे.