पुणे, (प्रतिनिधी) १६ जुलै - महाराष्ट्राच्या पुरातत्व आणि सांस्कृतिक इतिहासात भर घालणारी एक अत्यंत महत्त्वाची संशोधन माहिती समोर आली आहे. अहिल्यानगर जिल्ह्यातील मुळा नदीच्या खोऱ्यात असलेल्या 'कोतुळ' या पूरप्रवण भागात करण्यात आलेल्या प्राथमिक पुरातत्व उत्खननात ऐतिहासिक काळापासून ते उत्तर मध्ययुगीन कालखंडातील अनेक प्राचीन अवशेष सापडले आहेत. हे संशोधन पुणे येथील प्रसिद्ध 'डेक्कन कॉलेज पोस्ट ग्रॅज्युएट रिसर्च इन्स्टिट्यूट'च्या वतीने करण्यात आले असून, सातवाहन काळात कोतुळ हे या भागातील एक प्रमुख आणि मोठे व्यापारी केंद्र (Trade Hub) असल्याचे यावरून सिद्ध झाले आहे.
नाशिक-जुन्नर जोडणाऱ्या व्यापारी मार्गावरील महत्त्वाचे ठाणे
सह्याद्री पर्वतरांगेतील सर्वोच्च शिखर असलेल्या कळसूबाईच्या पायथ्याशी आणि मुळा नदीच्या उजव्या तीरावर कोतुळ हे गाव वसलेले आहे. भौगोलिकदृष्ट्या हे ठिकाण अहिल्यानगर, नाशिक, ठाणे आणि पुणे जिल्ह्यांच्या सीमेवर आहे.
डेक्कन कॉलेजचे भू-पुरातत्वशास्त्र (Geoarchaeological) विभागाचे प्राध्यापक आणि परीक्षा नियंत्रक डॉ. पी. डी. साबळे यांच्या मार्गदर्शनाखाली संशोधक अभिलाषा मिश्रा यांनी त्यांच्या डॉक्टरेट (Ph.D) अभ्यासाचा भाग म्हणून संपूर्ण मुळा नदीच्या खोऱ्यात गावोगावी जाऊन हे संशोधन केले. या उत्खननाचा मुख्य उद्देश या परिसराचा सांस्कृतिक विकास समजून घेणे, प्राचीन व्यापारातील त्याची भूमिका अभ्यासणे आणि या क्षेत्राच्या इतिहासाची पुनर्रचना करणे हा होता.
डॉ. साबळे यांनी सांगितले की, "सातवाहन काळातील जुन्नर आणि नाशिक या दोन प्रमुख व्यापारी केंद्रांना जोडणाऱ्या मुख्य व्यापारी मार्गावर हे ठिकाण वसलेले असल्याने ऐतिहासिकदृष्ट्या या जागेला अत्यंत अनन्यसाधारण महत्त्व आहे."
उत्खननात काय काय सापडले?
हे उत्खनन क्षेत्र सुमारे १ किलोमीटर लांब आणि अर्धा किलोमीटर रुंद एवढ्या मोठ्या परिसरात पसरलेले आहे. यातील ६० टक्के भागावर सध्याचे गाव वसलेले आहे, तर ४० टक्के भागात शेती केली जाते. या जागेवर केलेल्या उत्खननात खालील प्राचीन वस्तू हस्तगत करण्यात आल्या आहेत:
निवासी वास्तूंचे अवशेष: प्रामुख्याने मध्ययुगीन काळातील मानवी वस्त्यांचे आणि घरांचे अवशेष सापडले आहेत.
मातीची प्राचीन भांडी: तांबड्या रंगाची (Red ware) आणि फिकट काळ्या रंगाची (Drab black ware) मातीची भांडी सापडली आहेत.
अलंकार आणि खेळणी: सुपाऱ्यांच्या आकाराचे मणी (Areca nut shape beads), मानवी मूर्तींची तुटलेली बोटे, नक्षीदार मातीचे मणी, मातीचे चेंडू आणि बांगड्यांचे अवशेष सापडले आहेत.
धातूचे नाणे आणि प्राण्यांचे अवशेष: उत्खननात एक प्राचीन धातूचे नाणे आणि प्राण्यांच्या हाडांचे अवशेषही मिळाले आहेत.
२ हजार वर्षांपूर्वीचे खाण्यापिण्याचे पैलू आले समोर
या उत्खननातून तत्कालीन प्राचीन रहिवाशांच्या कृषी अर्थव्यवस्था आणि आहाराविषयी अत्यंत रंजक माहिती समोर आली आहे. संशोधनात आढळलेल्या पुराव्यांवरून असे स्पष्ट होते की, कोतुळमधील प्राचीन रहिवासी आहारात प्रामुख्याने कार्बोहायड्रेट्सयुक्त तृणधान्ये जसे की भात (तांदूळ), विविध प्रकारची बाजरी (हिरवी/पिवळी/फॉक्सटेल बाजरी) आणि सावा बाजरी खात असत. याशिवाय प्रथिनांनी (Protein) समृद्ध असणारी कडधान्ये जसे की उडीद, मूग, वाटाणा आणि हुलगा (कुळीथ) यांचा वापर ते आहारात करत होते. तसेच बोरांची (Indian jujube) बियाणे देखील या उत्खनन स्थळावरून जप्त करण्यात आली आहेत.
या शोधामुळे सातवाहन कालीन महाराष्ट्रातील व्यापार, दळणवळण मार्ग आणि मानवी जीवनशैलीवर नवा प्रकाश पडला असून, दुर्गम समजल्या जाणाऱ्या या भागाचा प्राचीन जागतिक व्यापाराशी कसा संबंध होता, हे अधोरेखित झाले आहे.
