नाशिक, (प्रतिनिधी) १६ ऑक्टोबर - ग्रामीण आणि दुर्गम आदिवासी पाड्यांवरील शाळा म्हणजे केवळ सिमेंट-विटांच्या चार भिंती ही जुनी संकल्पना मोडून काढत, शाळेची संपूर्ण इमारतच विद्यार्थ्यांना शिकवू लागली तर? या नाविन्यपूर्ण विचारातून नंदुरबार जिल्ह्यातील सुमारे ४० जिल्हा परिषद शाळांसाठी विकसित करण्यात आलेल्या 'SAJO NEST™ - Neuro-Educational Space Transformation' या विशेष वास्तुरचना डिझाईनला जिल्हा प्रशासनाने अधिकृत मंजुरी दिली आहे. नाशिकचे ज्येष्ठ शिक्षण अभ्यासक सचिन जोशी यांनी स्वखर्चाने आणि सामाजिक बांधिलकीतून ही संकल्पना साकारली असून, पुढील महिन्यापासून या नव्या डिजिटल व बालस्नेही शाळांच्या बांधकामाला सुरुवात होणार आहे.
मूळ खर्चातच १३ नाविन्यपूर्ण शैक्षणिक प्रयोग
नंदुरबार जिल्ह्यातील अत्यंत दुर्गम आदिवासी पाड्यांवर जिथे केवळ २० ते ३० मुलं शिक्षणासाठी एकत्र येतात, अशा ठिकाणी ६०० चौरस फुटांच्या एकवर्गीय आणि १२०० चौरस फुटांच्या दोन वर्गखोल्यांच्या शाळा बांधल्या जाणार आहेत. मूळ बांधकामाचा खर्च न वाढवता, उपलब्ध जागेचा आणि वास्तुरचनेचा मुलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी कसा उपयोग करता येईल, याचा सूक्ष्म विचार करून 'साजो नेस्ट' (SAJO NEST™) डिझाईन तयार करण्यात आले आहे.
या डिझाईन अंतर्गत शाळेची प्रत्येक भिंत, खिडकी, रेलिंग, छत आणि परिसर मुलांच्या शिक्षणाचा थेट भाग बनणार आहे:
* अक्षर-ओळख खिडक्या: खिडकीच्या लोखंडी ग्रीलमध्ये मराठी बाराखडी व इंग्रजी मुळाक्षरांचे आकार गुंफण्यात आले आहेत.
* स्पर्शज्ञान भिंती: वर्गाच्या भिंतींवर बोटांनी अक्षरे गिरवण्यासाठी विशेष पृष्ठभाग आणि गणिताच्या संकल्पनांची चित्रे असतील.
* संवेदनशीलता व कौशल्य रेलिंग: पायऱ्यांच्या आणि व्हरांड्याच्या रेलिंगमध्ये विद्यार्थ्यांची सूक्ष्म स्नायू कौशल्ये (Fine Motor Skills) विकसित करणारे खेळ समाविष्ट आहेत.
* बालस्नेही परिसर: वर्गखोलीबाहेर थेट घसरगुंडी, वाचनासाठी सुसज्ज व शांत 'रीडिंग कॉर्नर' आणि छतावर विद्यार्थ्यांना आत्मविश्वासाची प्रेरणा देणारा ‘I CAN’ (मी करू शकतो) हा विशेष संदेश कोरण्यात आला आहे.
पुणे-मुंबईच्या डिझाईन्सवर सचिन जोशींच्या मॉडेलची मात
या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पासाठी पुणे आणि मुंबईतील नामवंत वास्तुविशारदांनी (Architects) विविध डिझाईन्स प्रशासनासमोर सादर केली होती. मात्र, सचिन जोशी यांनी तयार केलेल्या डिझाईनमधील 'न्यूरो-एज्युकेशनल' (मज्जासंस्था व बाल मानसशास्त्र आधारित) दृष्टिकोन आणि प्रत्येक चौरस फुटाचा मुलांच्या विकासासाठी केलेला कल्पक वापर प्रशासनाला सर्वाधिक भावला.
नंदुरबारच्या जिल्हाधिकारी मिताली सेठी आणि जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (IAS) नमन गोयल यांच्यासमोर सुमारे एक तासाचे ऑनलाईन सादरीकरण (Presentation) करण्यात आले. या सादरीकरणानंतर अधिकाऱ्यांनी या संकल्पनेचे भरभरून कौतुक केले आणि तातडीने प्रत्यक्ष रिपोर्ट सादर करण्याचे निर्देश दिले. त्याधर्तीवर, सचिन जोशी यांनी नंदुरबार येथे प्रत्यक्ष जाऊन जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी नमन गोयल यांच्याकडे संपूर्ण डिझाईन रिपोर्ट सुपूर्द केला.
मानधन न घेता सामाजिक बांधिलकीचे दर्शन
विशेष म्हणजे, या संपूर्ण प्रकल्पाचे नियोजन, संशोधन आणि डिझाईनचे काम सचिन जोशी यांनी कोणतेही मानधन न घेता पूर्णपणे स्वखर्चाने केले आहे.
"केवळ आर्थिक मदत करणे म्हणजे समाजसेवा नाही; तर आपले ज्ञान, कौशल्य आणि अनुभव समाजाच्या शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचवणे ही खरी सामाजिक बांधिलकी आहे. शहरातील मुलांनाच सुंदर आणि आधुनिक शाळा का मिळाव्यात? आदिवासी पाड्यांवरील मुलांनाही तितक्याच आनंददायी, कल्पक व दर्जेदार वातावरणात शिकण्याचा पूर्ण अधिकार आहे."
— सचिन जोशी, शिक्षण अभ्यासक
पुढील महिन्यापासून प्रत्यक्षात काम सुरू
या नाविन्यपूर्ण प्रकल्पासाठी संधी आणि विश्वास दाखवल्याबद्दल सचिन जोशी यांनी शिक्षणमंत्री दादाजी भुसे, जिल्हाधिकारी मिताली सेठी आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी नमन गोयल यांचे आभार मानले आहेत. तरुण आय.ए.एस. अधिकारी प्रशासनात सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी कसे कटिबद्ध असतात, याचे उत्तम उदाहरण या प्रकल्पाच्या माध्यमातून पाहायला मिळाल्याची भावना त्यांनी व्यक्त केली.
पुढील महिन्यापासून नंदुरबार जिल्ह्यातील आदिवासी भागांत या ४० नवीन शाळांचे बांधकाम सुरु होत असून, 'शिकण्याची जागा बदलून शिक्षण बदलण्याचा' हा प्रयोग संपूर्ण राज्यासाठी एक नवा पायंडा पाडणारा ठरेल, असा विश्वास शिक्षण वर्तुळातून व्यक्त केला जात आहे.