नाशिक, (प्रतिनिधी) १२ ऑक्टोबर - पक्ष्यांच्या अथांग विश्वात निसर्गाने विविध प्रकारच्या सौंदर्याची आणि चमत्कारांची उधळण केली आहे. १० ऑक्टोबर रोजी साजरा करण्यात आलेल्या 'जागतिक प्रवासी पक्षी दिना'चे (World Migratory Bird Day) औचित्य साधून नाशिक जिल्ह्यातील प्रसिद्ध नांदुरमध्यमेश्वर वन्यजीव अभयारण्यातून एक अत्यंत आनंददायी बातमी समोर आली आहे. युरोपमधून तब्बल हजारो किलोमीटरचा लांब पल्ल्याचा प्रवास करून 'व्हाइट स्टॉर्क' (White Stork) अर्थात 'पांढरा महाबलाक' हा राजबिंडा पक्षी बऱ्याच वर्षांच्या खंडानंतर अभयारण्यात दाखल झाला आहे.
राजेशाही रूप आणि देखणी शरीरयष्टी
वैज्ञानिक नाव Ciconia ciconia असलेला हा पांढरा महाबलाक पक्षी दिसायला अतिशय दिमाखदार आणि देखणा आहे. बर्फासारखा पांढरा-शुभ्र पोषाख, लांब पंखांच्या टोकांना असलेला काळाभोर रंग, उंचच उंच लालभडक पाय आणि लांब टोकदार लाल चोच ही या पक्ष्याची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. जेव्हा हा पक्षी अभयारण्याच्या पाणथळ भागात उभा राहतो, तेव्हा त्याची उंची सुमारे ३ ते ४ फूट भरते. पंख पसरल्यानंतर त्याचा विस्तार थक्क करणारा असतो.
"राजासारखा विस्तीर्ण ज्याचा हा आसमंत सारा,
पंखांवर झेलून घेतो जो अवकाशीचा वारा;
स्वैर आणि मुक्त असा तो स्वतंत्र विहंग असावा,
ज्याच्या असण्याने या अरण्याला खरा अर्थ मिळावा!"
— हिरालाल चौधरी (वनपरिक्षेत्र अधिकारी, नांदुरमध्यमेश्वर अभयारण्य)
हजारो किलोमीटरचा खडतर प्रवास
हा पक्षी मूळचा युरोप, उत्तर आफ्रिका आणि मध्य आशियातील आहे. तिकडे पडणाऱ्या कडाक्याच्या थंडीपासून स्वतःचे रक्षण करण्यासाठी आणि अन्नाच्या शोधात हे पक्षी हजारो किलोमीटरचा आंतरखंडीय प्रवास करून भारतात येतात. उड्डाण करताना सतत पंख हलवून थकण्याऐवजी, जमिनीवरून वर येणाऱ्या गरम हवेच्या प्रवाहांचा (Thermal Currents) हुशारीने आधार घेत हा पक्षी आकाशात अगदी सहज तरंगत (Gliding) प्रवास करतो.
'बिन-आवाजाचा' पक्षी अन् अनोखा संवाद
या पक्ष्याविषयीची सर्वात रंजक गोष्ट म्हणजे, यांच्या गळ्यात इतर पक्ष्यांसारखे आवाज काढणारे स्वरयंत्र (Vocal organs) नसतात. त्यामुळे हा पक्षी गाऊ शकत नाही किंवा कोणताही टाहो फोडू शकत नाही. मग हा पक्षी संवाद कसा साधतो? तर हा पक्षी आपली चोच एकमेकांवर जोरात आपटून "टॅकटॅकटॅक" असा लाकडी ताशा वाजवल्यासारखा गमतीदार आवाज काढतो. पक्षीशास्त्रात याला 'बिल क्लॅटरिंग' (Bill Clattering) असे म्हणतात.
शेतकऱ्यांचा आणि पर्यावरणाचा सच्चा मित्र
नांदुरमध्यमेश्वरच्या दलदलीच्या आणि पाणथळ जागांवर हिंडून बेडूक, लहान मासे, कीटक आणि शेतातील उंदरांचा फडशा पाडत असल्यामुळे हा पक्षी शेतीसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरतो. पर्यावरणाचा समतोल राखण्यात आणि पिकांचे नुकसान करणाऱ्या कीटकांवर नियंत्रण ठेवण्यात याची मोठी भूमिका असल्याने याला 'शेकऱ्यांचा मित्र' मानले जाते.
महाराष्ट्राचे 'भरतपूर' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या नांदुरमध्यमेश्वर रामसर स्थळावर बऱ्याच वर्षांनंतर आलेल्या या राजबिंड्या पाहुण्याला पाहण्यासाठी आणि निसर्गाची ही जादू अनुभवण्यासाठी पक्षीप्रेमी व पर्यटकांनी अभयारण्याला नक्की भेट द्यावी, असे आवाहन वन्यजीव विभागातर्फे करण्यात आले आहे.