मुंबई, (प्रतिनिधी) ११ ऑक्टोबर - मानसिक आरोग्याविषयी समाजात जागरूकता निर्माण करणे, वेळेवर समुपदेशन उपलब्ध करून देणे आणि उपचार सेवा अधिक सुलभ करणे यासाठी सार्वजनिक आरोग्य विभागामार्फत राज्यात विविध प्रभावी उपक्रम राबविण्यात येत आहेत. जागतिक मानसिक आरोग्य दिनाचे औचित्य साधून (१० ऑक्टोबर), राज्यात ‘मनजागृती’ आणि ‘मनसंवाद’ या संदेशांच्या माध्यमातून मानसिक आरोग्याबाबत नागरिकांमध्ये मोकळेपणाने संवाद साधण्याचे आवाहन आरोग्यमंत्री प्रकाश आबिटकर यांनी केले आहे. मानसिक आरोग्याच्या समस्यांकडे बघण्याचा समाजाचा दृष्टिकोन बदलावा आणि गरजू नागरिकांना तातडीने मदत मिळावी, यासाठी शासन कटिबद्ध असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
टेली-मानसला ३ लाख २७ हजारांहून अधिक नागरिकांचा प्रतिसाद
मानसिक ताणतणाव, चिंता, नैराश्य किंवा इतर मानसिक आरोग्यविषयक समस्यांनी त्रस्त असलेल्या नागरिकांना घरबसल्या तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन मिळावे, यासाठी ‘टेली-मानस’ (Tele-MANAS) ही २४ तास कार्यरत असलेली राष्ट्रीय हेल्पलाइन अत्यंत महत्त्वाची ठरत आहे.
राज्यात २०२२-२३ पासून ते एप्रिल २०२६ पर्यंत या हेल्पलाइनला ३ लाख २७ हजारांहून अधिक कॉल्स प्राप्त झाले आहेत. यावरून मानसिक आरोग्याबाबत नागरिक आता पुढे येऊन मदत घेत असल्याचे दिसून येते. कोणत्याही मानसिक समस्येच्या मार्गदर्शनासाठी नागरिक ‘१४४१६’ या टोल-फ्री क्रमांकावर संपर्क साधू शकतात.
प्राथमिक आरोग्य केंद्रांमध्ये ‘मनशक्ती क्लिनिक’
मानसिक आरोग्यविषयक सेवा केवळ मोठ्या शहरांपुरत्या मर्यादित न राहता ग्रामीण भागातील नागरिकांच्याही जवळ उपलब्ध व्हाव्यात, यासाठी प्राथमिक आरोग्य केंद्रांच्या (PHC) स्तरावर मनशक्ती क्लिनिक सुरू करण्यात आली आहेत.
* मानसिक समस्यांची प्राथमिक स्तरावरच ओळख पटवणे.
* योग्य ते समुपदेशन आणि प्राथमिक उपचार देणे.
* गरज भासल्यास पुढील उच्च वैद्यकीय उपचारांसाठी रुग्णांना संदर्भित (Refer) करणे.
या उपक्रमांमुळे ग्रामीण भागातील रुग्णांना मोठा आधार मिळत असून त्यांचे सामाजिक पुनर्वसन सुलभ होत आहे.
स्मृतीदोष क्लिनिकमधून ज्येष्ठांना मोठा दिलासा
वाढत्या वयानुसार अनेक ज्येष्ठ नागरिकांमध्ये स्मरणशक्ती कमी होणे (Dementia/Memory Loss) किंवा स्मृतीदोष जडण्याच्या समस्या वाढीस लागतात. यावर मात करण्यासाठी विशेष बाह्यरुग्ण सेवा म्हणून स्मृतीदोष क्लिनिक चालवले जात आहेत.
* या क्लिनिकच्या माध्यमातून दरवर्षी सुमारे ४५ हजारहून अधिक नागरिक लाभ घेत आहेत.
* विस्मृतीचा त्रास असलेल्या ज्येष्ठ नागरिकांसह त्यांच्या कुटुंबीयांना योग्य वैद्यकीय मार्गदर्शन आणि मानसिक आधार मिळवून देण्याचे महत्त्वाचे काम या क्लिनिक्सद्वारे केले जात आहे.
मानसिक आरोग्य उपक्रमांची ठळक वैशिष्ट्ये |
| • टेली-मानस हेल्पलाइन (१४४१६) : ३ लाख २७ हजारांहून अधिक कॉल्स प्राप्त |
| • मनशक्ती क्लिनिक : प्राथमिक आरोग्य केंद्रांच्या माध्यमातून सेवा |
| • स्मृतीदोष क्लिनिक : दरवर्षी ४५,००0 हून अधिक ज्येष्ठांना लाभ |
| • सामाजिक संस्थांचा सहभाग : आदित्य बिर्ला, एकलव्य व श्रद्धा फाउंडेशनचे सहकार्य |
स्वयंसेवी संस्थांचा सक्रिय सहभाग आणि कलंक दूर करण्याचे आवाहन
शासकीय यंत्रणेसोबतच मानसिक आरोग्य सेवा अधिक प्रभावी करण्यासाठी विविध नामवंत स्वयंसेवी संस्थांची मदत घेतली जात आहे. यामध्ये आदित्य बिर्ला एज्युकेशन ट्रस्ट, एकलव्य फाउंडेशन आणि श्रद्धा फाउंडेशन यांसारख्या संस्थांच्या माध्यमातून समुदाय पातळीवर जनजागृती आणि समुपदेशनाचे उपक्रम राबवले जात आहेत.
मानसिक आजारांबद्दल समाजात अजूनही काही गैरसमज आणि सामाजिक कलंक (Stigma) जोडलेला असतो, जो दूर करणे काळाची गरज आहे. यासाठीच ‘मनसंवाद — बोलूया, ऐकूया, समजून घेऊया’ या उपक्रमाद्वारे मोकळेपणाने चर्चा करण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.
कायदेशीर अधिकार आणि गोपनीयतेचे पालन
‘मानसिक आरोग्य सेवा अधिनियम, २०१७’ नुसार मानसिक आजार असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीचे मूलभूत अधिकार, मानवी सन्मान आणि त्यांची माहिती गोपनीय ठेवणे बंधनकारक आहे. मानसिक आरोग्याशी संबंधित समस्यांकडे दुर्लक्ष न करता योग्य वेळी योग्य उपचार घेणे गरजेचे आहे. एक संवेदनशील, जागरूक आणि कलंकमुक्त समाज निर्माण करण्यासाठी सर्व नागरिकांनी या मोहिमेत सहभागी व्हावे, असे आवाहन आरोग्यमंत्री प्रकाश आबिटकर यांनी केले आहे.