नाशिक, (प्रतिनिधी) ९ ऑक्टोबर - सिंहस्थ कुंभमेळ्याचे वेध लागलेल्या नाशिक शहरात एक अत्यंत धक्कादायक आणि मानवी आरोग्याला भयंकर धोका निर्माण करणारी घटना समोर आली आहे. अंबड औद्योगिक वसाहत (MIDC) परिसरातील रहिवासी भागातील बोअरवेलचे पाणी थेट पिवळेधमक झाले असून, रासायनिक पृथक्करणातून या पाण्यात कर्करोगास कारणीभूत ठरणारे अत्यंत विषारी 'हेक्साव्हॅलेंट क्रोमियम' [Cr(VI)] मिसळल्याचे उघड झाले आहे. या दूषित पाण्यामुळे परिसरातील नागरिकांना तीव्र त्वचारोग, केमिकल अल्सर आणि इतर गंभीर आजारांचा सामना करावा लागत असून, हेच पाणी नाल्याद्वारे थेट गोदावरीत मिसळत असल्याने आगामी कुंभमेळ्यावरही प्रदूषणाचे सावट पसरले आहे.
अमेरिकेतील 'एरिन ब्रोकोव्हिच' घटनेपेक्षाही भयंकर स्थिती
स्थानिक कार्यकर्ते रोशन केदार, राजेश पंडित आणि सहकाऱ्यांनी या गंभीर प्रकाराचा सातत्याने पाठपुरावा केला. त्यानंतर 'साउथ एशिया नेटवर्क ऑन डॅम्स, रिव्हर्स अँड पीपल'च्या (SANDRP) परिणीता दांडेकर यांनी घटनास्थळाची पाहणी करून मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळेत (Accredited Lab) पाण्याचे नमुने तपासणीसाठी दिले.
तपासणी अहवालानुसार, पाण्यात तब्बल ५०.५ मिग्रॅ/लिटर एकूण क्रोमियम आढळले असून, त्यापैकी ५०.३ मिग्रॅ/लिटर हे अतिविषारी 'हेक्साव्हॅलेंट क्रोमियम' आहे. भारतीय मानक ब्युरोच्या (BIS) सुरक्षित मर्यादेपेक्षा (०.०५ मिग्रॅ/लिटर) हे प्रमाण तब्बल १,००० पटींहून अधिक आहे. हे रसायन जागतिक स्तरावर मानवी कर्करोगास कारणीभूत ठरणारे (Group 1 Human Carcinogen) म्हणून ओळखले जाते. अमेरिकेतील प्रसिद्ध हिकली (कॅलिफोर्निया) येथील प्रदूषणापेक्षा तसेच भारतातील राणीपेट (तमिळनाडू) व रानिया (कानपूर) येथील भीषण घटनांपेक्षाही अंबडमधील प्रदूषणाची तीव्रता जास्त असल्याचे तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे.
नागरिकांचे आरोग्य धोक्यात; लहान मुलांवर केमिकल अल्सरचे व्रण
नाशिक महानगरपालिकेकडून नियमित आणि पुरेसा पाणीपुरवठा होत नसल्याने, नाईलाजाने स्थानिक नागरिक भांडी घासायला, कपडे धुवायला आणि आंघोळीसाठी या बोअरवेलच्या पाण्याचा वापर करत आहेत. परिणामी:
* त्वचेवर खोल व्रण (केमिकल अल्सर): पाण्याच्या संपर्कामुळे त्वचा जळून त्यावर खोल व्रण पडत आहेत. लहान मुलांच्या पाठीवर आणि अंगावर अशा जखमा झाल्याचे समोर आले आहे.
* लसिकाग्रंथींना सूज व गर्भपात: तरुण महिला आणि बालकांमध्ये लसिकाग्रंथींना (Lymph Nodes) तीव्र सूज आली आहे. तसेच, प्रभावित वस्तीतील दोन महिलांचा गर्भपात झाल्याची नोंद झाली असून, याचे प्रमाण अधिक असण्याची भीती व्यक्त होत आहे.
* आर्थिक फटका: हातावर पोट असलेल्या या कुटुंबांचा निम्मा पगार खासगी दवाखान्यांचे बिल भरण्यात आणि मलमपट्टीवर खर्च होत आहे.
महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची (MPCB) अक्षम्य अनास्था
नागरिकांनी वारंवार तक्रारी करूनही प्रशासनाने याकडे दुर्लक्ष केले. वृत्तपत्रांमध्ये बातम्या आल्यानंतर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने (MPCB) ३० सप्टेंबर २०२६ रोजी केवळ एकाच कंपनीला कारणे दाखवा नोटीस बजावून जुजबी कारवाई केली. MPCB ने स्वतः घेतलेल्या पाण्याचे अहवाल न सार्वजनिक केले, ना नागरिकांना या पाण्यातील प्राणांतिक धोक्याची कल्पना दिली, ज्यामुळे नागरिक अंधारात राहून हे विषारी पाणी वापरत राहिले.
कुंभमेळ्याच्या तोंडावर गोदावरीला विषारी विळखा
आगामी ३१ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सिंहस्थ कुंभमेळ्याचे ध्वजारोहण होत आहे. मात्र, अंबडमधील हे विषारी भूजल स्थानिक नाल्यांतून थेट गोदावरीच्या प्रवाहात आणि रामकुंडाच्या दिशेने वाहणाऱ्या पाण्यात मिसळत आहे. कुंभमेळ्याच्या पावन पर्वात लाखो भाविक गोदावरीत स्नान करतील; अशा वेळी कर्करोगजन्य रसायन नदीत मिसळणे ही मोठी पर्यावरणीय आपत्ती असून, भाविकांच्या जीवाशी खेळ मांडणारा प्रकार आहे.
प्रशासनाकडे तातडीने करण्यात आलेल्या प्रमुख मागण्या:
१. पर्यायी पाणी व सीलिंग: दूषित बोअरवेल तत्काळ सील करून नाशिक महानगरपालिका आणि जिल्हाधिकाऱ्यांनी टँकरद्वारे सुरक्षित पाण्याचा पुरवठा सुरू करावा.
२. विशेष आरोग्य शिबिर: आरोग्य विभागाने त्वचारोग व बालरोग तज्ज्ञांचे पथक पाठवून बाधितांवर मोफत उपचार करावेत.
३. कठोर कारवाई: MPCB ने सर्व चाचणी अहवाल जाहीर करावेत आणि MIDC मधील इलेक्ट्रोप्लेटिंग व केमिकल कंपन्यांची तपासणी करून बेकायदेशीर सांडपाणी बंद पाडावे.
४. भरपाई व शुद्धीकरण: 'प्रदूषण करणाऱ्यानेच भरपाई द्यावी' (Polluter Pays Principle) या नियमानुसार दोषी कंपन्यांकडून दंडात्मक वसूली करून नागरिकांच्या उपचाराचा खर्च भागवावा व भूजल शुद्धीकरण करावे.