योगेश भारद्वाज, नाशिक
पृथ्वीला अधिक निरोगी, समृद्ध आणि संतुलित करण्यासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य वेचणारे ज्येष्ठ पर्यावरण व निसर्गसंशोधक, तंत्रज्ञान-निर्माते आणि दूरदृष्टीचे विचारवंत डॉ. उदय शंकर भवाळकर यांचे १ ऑक्टोबर २०२६ रोजी नाशिक येथे वयाच्या ७५ व्या वर्षी दुःखद निधन झाले. निसर्गाच्या सजीव प्रणालींना केवळ अभ्यासाचा विषय न मानता, त्यांच्याशी संवाद साधत आणि त्यांच्याकडून शिकत जगणारा एक विलक्षण संशोधक त्यांच्या निधनाने हरपला आहे. पाच दशकांहून अधिक काळ त्यांनी माती, पाणी, शेती, जैविक प्रक्रिया आणि पर्यावरण यांचा सखोल अभ्यास केला. त्यांच्या कार्याची व्याप्ती विज्ञानापुरती मर्यादित नव्हती; त्यामागे निसर्गाशी सहजीवनाची एक व्यापक जीवनदृष्टी होती.
१६ फेब्रुवारी १९५१ रोजी सासवड येथे त्यांचा जन्म झाला. पुण्याच्या निसर्गरम्य वातावरणात त्यांचे बालपण गेले. न्यू इंग्लिश स्कूलमध्ये त्यांचे शालेय शिक्षण झाले. संस्कृतमध्ये त्यांनी विशेष प्रावीण्य मिळवले होते. मात्र गणित आणि विज्ञानाची आवड त्यांना अभियांत्रिकीच्या दिशेने घेऊन गेली. अंतःप्रेरणेने त्यांनी मुंबईतील इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीमध्ये रासायनिक अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतले आणि १९७३ मध्ये बी.टेक. पदवी मिळवली.
पदवी मिळाल्यानंतर त्यांच्या पुढे परदेशातील पेट्रोकेमिकल उद्योगांमध्ये आकर्षक करिअरची संधी होती. मात्र त्यांनी ती नाकारली. परदेशात मिळणाऱ्या ज्ञानापेक्षा आपल्या भूमीच्या, आपल्या पर्यावरणाच्या आणि आपल्या निसर्गसंस्कृतीच्या समस्या समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे, असा त्यांचा ठाम दृष्टिकोन होता. लग्नानंतर इंजिनिअर असलेल्या पत्नी दिवंगत विदुला यांच्यासह ते वडिलोपार्जित शेतावर राहायला गेले. तेथे माती, पाणी आणि कृषी परिसंस्थेचा प्रत्यक्ष अभ्यास करत त्यांनी आपल्या आयुष्याला वेगळेच वळण दिले.
त्यांचा संशोधनप्रवास प्रयोगशाळेपेक्षा जमिनीशी जोडलेला होता. भूगर्भातील पाणी शोधण्यासाठी त्यांनी सुरुवातीच्या काळात पारंपरिक ‘पाणक्या’ विद्येचा वापर केला. मुंबईतील कचऱ्यापासून खतनिर्मितीच्या एका मोठ्या प्रकल्पात काम करताना त्यांना आधुनिक विकासाच्या आणि रासायनिक शेतीच्या पर्यावरणीय मर्यादा प्रकर्षाने जाणवल्या. रासायनिक शेतीमुळे मातीची सुपीकता, पाण्याची गुणवत्ता आणि संपूर्ण परिसंस्थेवर होणारे दुष्परिणाम त्यांनी जवळून अनुभवले. याच अनुभवातून त्यांनी सेंद्रिय शेतीचा मार्ग स्वीकारला.
रसायनांच्या आधारे निसर्गावर नियंत्रण मिळवण्याऐवजी निसर्गातील जैविक प्रक्रियांना समजून घेत त्यांच्याच साहाय्याने नापीक जमीन आणि प्रदूषित पाणी पुनर्जीवित करता येते, हा त्यांचा विश्वास होता. याच विचारातून ते भारतातील ‘व्हर्मीकल्चर’ अर्थात गांडूळाधारित जैवतंत्रज्ञानाचे आद्य प्रणेते ठरले.
गांडुळांद्वारे वनस्पतींचे पोषण कसे होते? सेंद्रिय शेतीत रासायनिक खतांची गरज का कमी होते? पाण्याची गरज कशी घटवता येते? रोग-किडींचे प्रमाण का कमी होते? अन्नाची गुणवत्ता कशी सुधारते? अशा अनेक प्रश्नांचा त्यांनी सातत्याने पाठपुरावा केला. या प्रश्नांची उत्तरे केवळ पारंपरिक अनुभवात नव्हे, तर शास्त्रीय संशोधनात शोधण्याची त्यांची धडपड होती. अधिक सखोल संशोधनासाठी त्यांनी १९८७ मध्ये पुन्हा IIT बॉम्बेमध्ये पीएच.डी.साठी नोंदणी केली. अमेरिकेच्या दौऱ्यात त्यांना परिसरशास्त्रातील विविध ग्रंथांचा अभ्यास करण्याची संधी मिळाली आणि निसर्ग वाचण्याची एक नवी दृष्टी त्यांना प्राप्त झाली.
IIT बॉम्बेमधील संशोधनातून त्यांच्या कार्याचा महत्त्वाचा टप्पा पुढे आला—‘सॉइल बायोटेक्नॉलॉजी’ (Soil BioTechnology—SBT). सांडपाण्यावर प्रक्रिया करण्यासाठी आणि सेंद्रिय कचऱ्याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी विशिष्ट मातीच्या जैविक परिसंस्थेचा उपयोग करणाऱ्या या पर्यावरणीय अभियांत्रिकी प्रक्रियेने पर्यावरण व्यवस्थापनाला नवा दृष्टिकोन दिला. त्यांच्या SBT तंत्रज्ञानाला भारत सरकार आणि IIT बॉम्बे यांच्या सहकार्याने भारत तसेच अमेरिकेत पेटंट्स मिळाली.
मातीचे विज्ञान, वनस्पतींच्या प्रणाली आणि जैविक प्रक्रियांचा दशकानुदशकांचा अभ्यास पुढे नेत त्यांनी पुण्यात ‘भवाळकर इकोलॉजिकल रिसर्च इन्स्टिट्यूट’ (BERI) ची स्थापना केली. निसर्गातील प्रक्रियांपासून प्रेरणा घेऊन त्यांनी ‘बायोसॅनिटायझर इकोचिप्स’ हे तंत्रज्ञान विकसित केले. प्रदूषणाला केवळ कचरा किंवा समस्या न मानता त्याचे उपयुक्त संसाधनात रूपांतर करण्याची संकल्पना त्यामागे होती. अवजड यंत्रसामग्री आणि विषारी रसायनांवर अवलंबून न राहता जैविक प्रक्रियांद्वारे हरितगृह वायूंचे नियंत्रण, माती आणि पाण्यातील क्षारांचे व्यवस्थापन, दुर्गंधी व रोगजंतूंवर नियंत्रण तसेच हवा-पाण्याचे नैसर्गिक शुद्धीकरण साधण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता.
डॉ. भवाळकरांच्या संपूर्ण कार्यामागील तत्त्वज्ञान त्यांच्या स्वतःच्या शब्दांत अधिक स्पष्ट होते—“निसर्ग माझा गुरू आहे.” निसर्गाकडून सहकार्य घेऊनच प्रदूषणावर मात केली पाहिजे, असे ते सांगत. त्यांच्या मते अवांछित प्रदूषकांना एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी हलवणे किंवा त्यांची केवळ विल्हेवाट लावणे हा प्रदूषणाचा कायमस्वरूपी उपाय नाही. निसर्गातील एखाद्या घटकाचा ‘कचरा’ हा दुसऱ्या सजीवासाठी संसाधन असतो. म्हणूनच विषारी रसायनांनी समस्या नष्ट करण्याऐवजी निसर्गाच्या चक्रात त्यांचे पुनर्विनियोजन करणे आवश्यक आहे.
निसर्गाच्या संतुलनाविषयी त्यांची मांडणीही वैशिष्ट्यपूर्ण होती. “आर्थिक समृद्धी म्हणजे पैसा आणि नैसर्गिक समृद्धी म्हणजे नायट्रेट,” असे ते सांगत. पैसा गरजेप्रमाणे उपलब्ध झाला तरच समाधान मिळते, त्याचप्रमाणे नायट्रेटसारख्या घटकांची उपलब्धताही प्रत्येक सजीवासाठी विशिष्ट मर्यादेत असणे आवश्यक आहे. प्रमाण कमी-जास्त झाले की असंतुलन निर्माण होते. त्यांच्या दृष्टीने प्रदूषण म्हणजे निसर्गातील महत्त्वाच्या संसाधनांची अनियंत्रित गळती. ही संकल्पना पर्यावरणाकडे पाहण्याची एक वेगळी आणि मूलभूत दृष्टी देणारी होती.
त्यांच्या या कार्याची राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर दखल घेण्यात आली. २०१० मध्ये त्यांना प्रतिष्ठेचा ब्राय-एअर पुरस्कार, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचा वसुंधरा पुरस्कार तसेच २००९ मध्ये नॅशनल अर्बन वॉटर अवॉर्ड मिळाला. UNEP, दुबई आणि UNICEF, नवी दिल्ली येथे त्यांच्या कार्याचे सादरीकरण करण्यासाठी त्यांना विशेष निमंत्रित करण्यात आले होते. ‘अभिजात’, ‘गोडवा’, ‘बळीराजा’ आणि ‘ॲग्रोवन’ यांसारख्या प्रकाशनांतून त्यांचे लेख प्रसिद्ध झाले. ‘सुरभी’, आकाशवाणी आणि दूरदर्शननेही त्यांच्या कार्याची दखल घेतली.
डॉ. भवाळकरांचे खरे योगदान मात्र पुरस्कारांच्या पलीकडे आहे. त्यांनी आपल्या ज्ञानाचा, अनुभवाचा आणि निसर्गावरील प्रेमाचा वारसा अनेक अनुयायांना दिला. त्यांच्या मार्गदर्शनातून प्रेरणा घेतलेले अनेक जण आज देशात आणि परदेशात विविध पर्यावरणीय प्रकल्पांवर काम करत आहेत. त्यांच्या कार्याचा हा विस्तारच त्यांच्या विचारांची खरी ताकद अधोरेखित करतो.
त्यांच्या पश्चात दोन मुली, जावई आणि तीन नाती असा परिवार आहे. मोठी कन्या पर्यावरण अभ्यासक सौ. सरिता गोसावी आणि त्यांचे पती आर्किटेक्ट साकेत गोसावी हे डॉ. भवाळकरांचे कार्य आणि वारसा पुढे नेत आहेत. धाकटी कन्या सौ. क्षिप्रा आणि त्यांचा परिवार अमेरिकेत स्थायिक आहे.
डॉ. उदय शंकर भवाळकर यांचे निधन ही केवळ एका संशोधकाची किंवा पर्यावरण कार्यकर्त्याची झालेली हानी नाही; ती निसर्गाकडे नव्या नजरेने पाहण्याची एक संवेदनशील दृष्टी हरपण्याची घटना आहे. माती, पाणी, शेती आणि जैविक प्रक्रियांकडे त्यांनी केवळ संसाधने म्हणून पाहिले नाही, तर सजीव जगाच्या परस्परसंबंधांचा भाग म्हणून त्यांचा अभ्यास केला. ‘निसर्ग माझा गुरू आहे’ हा त्यांचा विचार त्यांच्या संपूर्ण जीवनकार्याचा गाभा होता.
आज पृथ्वीसमोर हवामान बदल, प्रदूषण, जलसंकट, मातीचा ऱ्हास आणि जैवविविधतेचा विनाश अशी अनेक आव्हाने उभी आहेत. अशा काळात डॉ. भवाळकरांनी दिलेला संदेश अधिकच महत्त्वाचा ठरतो—निसर्गाशी संघर्ष करून नव्हे, तर त्याच्याकडून शिकूनच शाश्वत विकासाचा मार्ग शोधता येईल.
त्यांनी निसर्ग समजून घेतला, निसर्गाकडून शिकले आणि ते ज्ञान समाजाला दिले. म्हणूनच त्यांचे कार्य त्यांच्या जाण्यानंतरही थांबणार नाही. त्यांच्या संशोधनातून, विचारांतून आणि त्यांनी घडवलेल्या पर्यावरणप्रेमी पिढीतून ते पुढे प्रवाहित होत राहील.
डॉ. उदय शंकर भवाळकर यांच्या पवित्र स्मृतीस भावपूर्ण श्रद्धांजली! त्यांच्या आत्म्यास चिरशांती लाभो आणि निसर्गाशी एकरूप होऊन केलेले त्यांचे आजीवन कार्य भावी पिढ्यांना सदैव प्रेरणा देत राहो.