नाशिक, (प्रतिनिधी) २८ सप्टेंबर - “रेबीज हा अत्यंत प्राणघातक आजार असला, तरी वेळेवर घेतलेल्या योग्य उपचार आणि लसीकरणामुळे तो शंभर टक्के टाळता येणे शक्य आहे. कुत्रा किंवा इतर कोणत्याही संशयित प्राण्याने चावा घेतल्यास अथवा ओरखडल्यास घाबरून न जाता तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या,” असे आवाहन नाशिक जिल्हा रुग्णालयाचे बालरोगतज्ज्ञ डॉ. अविनाश गोरे यांनी २८ सप्टेंबर - 'जागतिक रेबीज दिना'निमित्त केले आहे.
नाशिक जिल्ह्यात कुत्रा, माकड यांसारख्या प्राण्यांच्या चावण्यामुळे रेबीजच्या घटनांची नोंद झाली आहे. रेबीज हा विषाणू प्रामुख्याने संक्रमित प्राण्याच्या लाळेद्वारे पसरतो. त्यामुळे वेळीच जनजागृती, कुत्र्यांचे लसीकरण आणि तातडीचे वैद्यकीय उपचार हाच यावरील एकमेव उपाय आहे.
कुत्रा चावल्यास सर्वप्रथम काय करावे?
१. जखम धुणे: प्रभावित जागा तातडीने किमान १५ मिनिटे साबण आणि वाहत्या पाण्याने स्वच्छ धुवावी.
२. काय करू नये: जखमेवर मिरची, चुना, हळद, तेल, माती लावून नये. जखम जाळणे किंवा घट्ट बांधणे पूर्णपणे टाळावे.
३. वैद्यकीय सल्ला: जखम धुतल्यानंतर लगेचच जवळच्या सरकारी रुग्णालय किंवा 'अँटी-रेबीज क्लिनिक'मध्ये (Anti-Rabies Clinic) जाऊन डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
जखमेची वर्गवारी आणि उपचार पद्धती (NCDC / NRCP मार्गदर्शक तत्त्वे):
श्रेणी १ (Category I): प्राण्याला स्पर्श करणे किंवा अखंड त्वचेवर लाळ लागणे. (लस आवश्यक नाही)
श्रेणी २ (Category II): रक्त न येता ओरखडे येणे किंवा सौम्य चावा. (जखम धुणे + अँटी-रेबीज लस देणे आवश्यक)
श्रेणी ३ (Category III): खोल जखम, रक्त येणारे ओरखडे किंवा एकापेक्षा जास्त ठिकाणी चावा. (जखम धुणे + लस + रेबीज इम्युनोग्लोब्युलिन-RIG देणे बंधनकारक)
महत्त्वाची नोंद: गरोदर महिला, वृद्ध किंवा लहान मुलांमध्ये प्राण्याने चावा घेतल्यास वयाचे वा गरोदरपणाचे कारण देऊन लस/उपचार टाळू नयेत.
लसीकरणाचे वेळापत्रक (Anti-Rabies Vaccination Schedule)
पद्धत (Route)वेळापत्रक (Days)डोस (Dose)
Intradermal (ID)दिवस ०, ३, ७ आणि २८०.१ ml (दोन्ही हातांवर)
Intramuscular (IM)दिवस ०, ३, ७, १४ आणि २८१ पूर्ण व्हायल (Vial)
(टीप: यापूर्वी संपूर्ण लसीकरण झालेल्या व्यक्तीला चावा बसल्यास दिवस ० आणि ३ ला फक्त २ बूस्टर डोस दिले जातात; RIG ची गरज नसते.)
लहान मुलांची विशेष काळजी आणि 'वन हेल्थ' (One Health) दृष्टिकोन
लहान मुले अनेकदा भीतीपोटी कुत्रा चावल्याची माहिती पालकांपासून लपवतात. त्यामुळे पालकांनी मुलांशी संवाद साधून त्यांना सतर्क करावे. अनोळखी प्राण्यांच्या जवळ न जाणे किंवा झोपलेल्या प्राण्याला न छेडण्याचे संस्कार मुलांवर करावेत.
रेबीजच्या पूर्ण निर्मूलनासाठी 'वन हेल्थ' (One Health) दृष्टिकोन महत्त्वाचा आहे, ज्यामध्ये मानवी आरोग्य, पशू आरोग्य आणि स्थानिक प्रशासन यांनी एकत्रित काम करणे गरजेचे आहे. पालतू कुत्र्यांचे नियमित लसीकरण करणे आणि भटक्या प्राण्यांचे व्यवस्थापन करणे ही सर्वांची सामूहिक जबाबदारी आहे.