धाराशिव, (प्रतिनिधी) २७ सप्टेंबर - धार्मिक अंधश्रद्धा आणि अज्ञानापोटी प्राचीन कलाकृतींवर शेंदूर फासल्याने ऐतिहासिक वारशाचे किती मोठे नुकसान होते, याचे एक मोठे उदाहरण धाराशिव जिल्ह्यातील भूम तालुक्यात समोर आले आहे. भूम येथील प्रसिद्ध माणकेश्वर मंदिरातील शेंदूर फासून विद्रुप करण्यात आलेल्या दोन प्राचीन अप्रतिम मूर्तींवरून शेंदराचे थर काढून पुरातत्व विभागाने त्यांना पुन्हा एकदा त्यांच्या मूळ, नयनरम्य रूपात आणले आहे. शेंदूर काढल्यानंतर एक मूर्ती ही साक्षात माता सरस्वतीची असल्याचे स्पष्ट झाले आहे.
शेंदराच्या थरांखाली झाकला गेला होता अप्रतिम कलाविष्कार
माणकेश्वर हे मंदिर त्याच्या समृद्ध आणि अप्रतिम शिल्पाविष्कारासाठी ओळखले जाते. मात्र, काही वर्षांपूर्वी मंदिराच्या भिंतीवरील 'पत्रलेखिका' मूर्तीवर आणि शेजारील 'सटवाई मंदिरात' असलेल्या एका प्राचीन मूर्तीवर मोठ्या प्रमाणावर शेंदूर फासण्यात आला होता. या मूर्तींना 'सटवाई देवी' समजून भाविकांकडून तिची पूजा केली जात होती आणि बाळाचे जावळे अर्पण केले जात होते. शेंदराच्या जाड थरांमुळे या मूर्तींमधील सूक्ष्म कलाकुसर आणि मूळ सौंदर्य पूर्णपणे झाकले गेले होते.
५ वर्षांचा पाठपुरावा आणि उपोषणाचा निर्धार
मराठवाडा प्राचीन वास्तू संवर्धन समितीचे श्रीकांत उमरीकर आणि इतर निसर्ग-वारसा प्रेमींनी यासंदर्भात ५ वर्षांपूर्वीच पुरातत्व विभागाकडे अधिकृत तक्रार दाखल केली होती.
दोन वर्षांपूर्वी पुरातत्व विभागाने पहिल्या टप्प्यात मंदिरावरील 'पत्रलेखिकेच्या' मूर्तीवरील शेंदूर काढून तिला मोकळा श्वास दिला.
नुकतेच सटवाई मंदिरातील दुसऱ्या मूर्तीवरील शेंदराचे थर अत्यंत शास्त्रोक्त पद्धतीने काढण्यात आले. शेंदूर निघाल्यानंतर त्या ठिकाणी अत्यंत भव्य आणि सुबक माता सरस्वतीची मूर्ती प्रकट झाली.
या विषयाचा सातत्याने पाठपुरावा करणारे आणि उपोषणाचा निर्धार करणारे माणकेश्वर येथील नागरिक गणेशजी अंधारे व स्थानिक कार्यकर्त्यांच्या प्रयत्नांमुळेच हा ऐतिहासिक वारसा जतन करणे शक्य झाले आहे.
शेंदूर फासल्याने प्राचीन मूर्तींचे होणारे नुकसान
अनेकदा भाविक आस्थेपोटी प्राचीन मूर्तींवर रासायनिक किंवा जाड शेंदूर फासतात. यामुळे:
१. मूर्तीवरील सूक्ष्म कोरीव काम आणि शिल्पकला पूर्णपणे नष्ट होते.
२. शेंदरातील रसायनांमुळे दगड कमकुवत होऊन मूर्तीची झीज होते.
पुरातत्व विभागाने केलेल्या या धडक कारवाईमुळे आणि स्थानिक नागरिकांच्या जागरूकतेमुळे महाराष्ट्रातील एक अमूल्य ऐतिहासिक वारसा मूळ रूपात परत आला असून, नागरिकांनी आणि वारसाप्रेमींनी पुरातत्व विभागाचे मनःपूर्वक आभार मानले आहेत.