दीपकनाथ गांगुर्डे, (नाशिक) २७ सप्टेंबर - जिद्द, एकात्मता आणि सामूहिक प्रयत्नांच्या जोरावर शेतकरी कशा प्रकारे निसर्गाचे आणि स्वतःचे चित्र बदलू शकतात, याचे प्रेरणादायी उदाहरण नाशिक जिल्ह्यातील ठाणगाव (Thangaon) ग्रामस्थांनी घालून दिले आहे. गेल्या २० वर्षांपासून गाळाने तुडुंब भरलेल्या आणि आपली पाणी साठवण क्षमता गमावून बसलेल्या 'उंबरदरी धरणाला' (Umbardari Dam) ठाणगावच्या शेतकऱ्यांनी लोकसहभागातून पुनरुज्जीवित केले आहे. या प्रयत्नांमुळे यंदाच्या पावसाळ्यात तब्बल दोन दशकांनंतर उंबरदरी धरण ओव्हरफ्लो (ओसंडून वाहू) झाले आहे.
पाण्याच्या तुटवड्यामुळे शेतकऱ्यांचे अतोनात नुकसान
गाळ साचल्यामुळे धरणाची पाणी साठवण क्षमता अत्यंत खालावली होती. त्यामुळे अगदी पावसाळ्यातही पिकांना पुरेसे पाणी मिळत नसे. "पाण्याअभावी माझे तब्बल ३ लाख रुपयांचे कांद्याचे पीक जळून गेले होते," अशी व्यथा स्थानिक शेतकरी शिवराज शिंदे यांनी मांडली. वर्षानुवर्षे शेतकरी ही समस्या सुटण्याची वाट पाहत होते; परंतु प्रशासकीय मदतीची वाट पाहण्याऐवजी शेतकऱ्यांनी स्वतःच ‘समस्या निवारक’ (Problem Solvers) बनण्याचा ठाम निश्चय केला.
'फार्मर कप' आणि सामूहिक शक्तीची प्रेरणा
या बदलाची सुरुवात झाली सामूहिक विचारातून. शेतकरी नितीन पटोले सांगतात, "आम्ही २०२२ पासून 'पाणी फाउंडेशन'च्या 'फार्मर कप' (Farmer Cup) उपक्रमात सहभागी होत आहोत. शेतकरी गटाच्या (Farmer Collective) माध्यमातून एकत्र काम करताना आम्हाला हे शिकायला मिळाले की, संघटित झाल्यास आपण पाणी टंचाईसह सर्व समस्यांवर मात करू शकतो."
लोकसहभाग आणि सामाजिक संस्थांचा पुढाकार
शेतकऱ्यांनी एकत्र येत धरणातील गाळ उपसून तो स्वतःच्या शेतात नेण्याचा आणि त्यासाठी लागणारा खर्च उचलण्याचा निर्णय घेतला. या शेतकरी चळवळीला पाठबळ देण्यासाठी पाणी फाउंडेशनने पुढाकार घेत 'राह फाउंडेशन' (Raah Foundation) आणि 'IIT-IIT' या संस्थांना जोडले. या संस्थांनी धरणातील गाळ उपसण्याचे (Excavation) काम हाती घेतले. तसेच नाशिकमधील फार्मर कपचे फायनान्सर 'BGM Foundation' यांचेही या उपक्रमाला मोलाचे सहकार्य लाभले.
दोन दशकांनंतर धरण ओव्हरफ्लो!
शेतकरी आणि सामाजिक संस्थांच्या या संयुक्त प्रयत्नांना यंदाच्या पावसाळ्यात अभूतपूर्व यश आले. सुमारे २० वर्षांनंतर उंबरदरी धरण पूर्ण क्षमतेने भरून ओव्हरफ्लो झाले.
पाणीसाठा: या उपक्रमामुळे धरणात तब्बल ५.२५ कोटी लिटर अतिरिक्त पाणीसाठा निर्माण झाला आहे.
शेजारील गावांना फायदा: या पाण्यामुळे केवळ ठाणगावच नव्हे, तर आजूबाजूच्या ५ शेजारील गावांची पाण्याची चिंता मिटली आहे.
जमीन झाली सुपीक: धरणातून काढलेला सुपीक गाळ शेतात पसरवल्यामुळे सुमारे २०० एकर शेतजमीन अत्यंत सुपीक बनली आहे.
स्वतःचे भविष्य स्वतः घडवणाऱ्या या ठाणगावच्या शेतकरी समुदायाचे आणि त्यांना सहकार्य करणाऱ्या राह फाउंडेशन, IIT-IIT व बीजीएम फाउंडेशनचे सर्वत्र कौतुक होत आहे.