मुंबई, (प्रतिनिधी) २१ सप्टेंबर - प्रसिद्ध बॉलिवूड अभिनेत्री राणी मुखर्जी हिला नुकताच महाराष्ट्र राज्याचा मानाचा पुरस्कार देऊन गौरवण्यात आले. यावेळी तिने परिधान केलेल्या सुंदर हिरव्या रंगाच्या आणि जरीच्या बॉर्डर असलेल्या साडीने उपस्थितांचे व नेटकऱ्यांचे लक्ष वेधून घेतले. सोशल मीडियावर अनेकांनी या साडीला 'महाराष्ट्र पारंपरिक पैठणी' म्हणून संबोधले. मात्र, वस्त्रोद्योग आणि कापड तज्ज्ञांच्या (Textile Experts) मते, राणी मुखर्जीने नेसलेली साडी ही पैठणी साडी नव्हती.
फक्त हिरवा रंग, जरीची बॉर्डर किंवा त्यावर मोर-पोपटाचे चित्र असले म्हणजे साडी 'पैठणी' होत नाही. मग पैठणीची खरी ओळख कशात असते? याविषयी कापड तज्ज्ञ आणि डिझायनर्सनी दिलेले तांत्रिक व पारंपरिक स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे आहे.
१. 'तापेता' विणकाम पद्धत (Tapestry Weaving)
पैठणीची खरी ओळख ही तिच्या कापडाच्या विणकाम तंत्रात (Weaving Technique) असते, केवळ डिझाइनमध्ये नाही. पैठणी ही अत्यंत क्लिष्ट अशा 'तपेस्ट्री' (Tapestry) पद्धतीने हातमाग (Handloom) वर विणली जाते. यात रेशमी धागे आणि शुद्ध चांदी किंवा सोन्याचा लेप असलेले जरीचे धागे यांचा वापर करून मागच्या बाजूला कोणताही धागा न सोडता विणकाम केले जाते. राणीच्या साडीवर जरीचे काम असले, तरी तिचे विणकाम पैठणीच्या पारंपरिक हातमाग तंत्रातील नव्हते.
२. पदर (Pallu) आणि बॉर्डरचा फरक
पारंपरिक पैठणीच्या पदरावर विशिष्ट भौमितिक आणि नैसर्गिक आकृत्या असतात:
नारळी बॉर्डर: पैठणीची किनार (Border) ही नेहमी विशिष्ट 'नारळी' किंवा 'पंकजा' डिझाइनची असते.
पदरावरील नक्षी: पदरावर मोर (Peacock), पोपट (Parrot), कमळ, मुनिया (Munia) किंवा अजंठा गुंफेतील चित्रांवर आधारित नक्षीदार विणकाम असते.
राणी मुखर्जीच्या साडीची बॉर्डर जरीची असली, तरी ती बनारसी किंवा इतर प्रांतातील जरीच्या नक्षीशी अधिक मिळतीजुळती होती.
३. साडीच्या दोन्ही बाजू (Reversibility)
खऱ्या पैठणीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ती दोन्ही बाजूंनी अगदी सारखीच दिसते (Reversible). साडीची सुलट बाजू आणि उलट बाजू यातील फरक सहज ओळखता येत नाही, कारण तिच्या मागच्या बाजूला कोणतेही अतिरिक्त किंवा लटकणारे धागे (Floating Threads) नसतात. यंत्रावर किंवा आधुनिक पॉवरलूमवर तयार केलेल्या साड्यांमध्ये मागच्या बाजूला धागे दिसतात.
४. साडीचा पोत आणि चमक (Texture & Material)
पैठणी बनवण्यासाठी अत्यंत मऊ मलबरी सिल्क (Mulberry Silk) आणि खऱ्या जरीचा वापर केला जातो. त्यामुळे पैठणीची चमक ही नैसर्गिक आणि शांत असते, ती खूप जास्त चकचकीत किंवा कृत्रिम दिसत नाही.
तज्ज्ञांचे मत
वस्त्रोद्योग तज्ज्ञांच्या मते, "महाराष्ट्रात कोणत्याही हिरव्या रंगाच्या जरीच्या साडीला सामान्यतः 'पैठणी' समजण्याची गल्लत केली जाते. परंतु, पैठणी ही केवळ एक पोशाख नसून ते महाराष्ट्राचे शेकडो वर्षांचे सांस्कृतिक आणि हस्तकलेचे वारसा-प्रतीक आहे. त्यामुळे साडीचा उगम, तिचे विणकाम आणि कारागिरी ओळखूनच तिला 'पैठणी'चा दर्जा दिला पाहिजे."
थोडक्यात सांगायचे तर, राणी मुखर्जीची साडी अत्यंत आकर्षक आणि पारंपरिक लुक देणारी असली, तरी ती पैठणी नसून जरीचे काम असलेली एक सुंदर रेशमी (Silk) साडी होती.